Charakterystyka dziecka pięcioletniego
Drogi Rodzicu, pamiętaj, że każde dziecko rozwija się inaczej – w swoim indywidualnym tempie. Poniższe normy to ogólnie ujęte umiejętności, które jeden pięciolatek opanuje na wysokim poziomie, a inny na niższym.
Wielka motoryka:
- skacze z miejsca na odległość do około pół metra;
- skacze lekko na obu nogach w miejscu i do przodu, nie tracąc równowagi;
- skacze w prawo i lewo wzdłuż linii;
- wstaje i siada, trzymając nad głową piłkę;
- na jednej nodze podskakuje kilka razy (chwiejąc się), a stoi na niej około 5 sekund (chwiejąc się);
- potrafi zrobić kilka przysiadów i wstawać bez utraty równowagi;
- jeździ na 4 kołowym rowerze, ale często na 2 kołowym;
- próbuje wykonywać skomplikowane ćwiczenia gimnastyczne, np. stawać na głowie, gwiazda;
- wchodzi na drabinki, schodki, próbuje chodzić po murkach, krawężnikach;
- po wyćwiczeniu potrafi rozhuśtać się na huśtawce wiszącej;
- jeździ na hulajnodze;
- lubi się ścigać;
- z rozbiegu kopie piłkę.
Mała motoryka:
- rysuje krzyżyk, podstawowe figury geometryczne;
- rysuje proste drzewo, dom, postać człowieka z podstawowymi częściami ciała (głowa, tułów, ręce, nogi, szczegóły twarzy, włosy, ubranie); młodsze pięciolatki rysują jeszcze kończyny w postaci pojedynczych linii, starsze – kończyny dwuwymiarowe, pojawiają się już palce (liczba palców nie musi być prawidłowa);
- wybierane barwy coraz rzadziej nie są zgodne z rzeczywistością;
- tnie nożyczkami po zaznaczonej linii;
- koloruje nie wychodząc poza kontury;
- dokładnie rysuje po śladzie, łączy kropki;
- potrafi posmarować chleb;
- odkręca i zakręca nakrętki od butelek; odkręca śruby śrubokrętem, wbija młotkiem kołki (zabawkowe);
- łączy sprawnie klocki typu lego, potrafi tworzyć już kąty budowli tak, że ściany są ze sobą połączone, a budowle mają zamkniętą przestrzeń;
- sprawnie buduje z drewnianych klocków różne skomplikowane budowle;
- buduje z piasku babki, tunele, zamki i inne budowle;
- sprawnie modeluje z plasteliny (kule, wałki, placki), wykonuje proste figurki – zwierzęta, ludziki;
- przewleka sznurowadło lub nitkę z grubą igłą przez dziurki;
- nawleka korale na grubą żyłkę;
- składa kartkę papieru lub kółko na pół, próbuje ją składać wzdłuż linii narysowanych;
- tnie nożyczkami po linii prostej (przecina papier, wycina trójkąty, prostokąty itp.);
- prawidłowo trzyma narzędzie kreślarskie lub pisarskie, opiera przedramię o stół, przytrzymuje kartkę drugą ręką – ręce współpracują ze sobą;
- chętnie koloruje i zamalowuje kontury i elementy obrazków, ręka nadal męczy się przy malowaniu dużych przestrzeni;
- potrafi rysować linie pionowe (od góry do dołu), poziome, ukośne w stosunku do brzegów kartki zarówno w lewo, jak i w prawo (///// lub \\\\\);
- potrafi rysować według wzoru szlaczki typu: I_I_I_I; VVVVV; ^^^^^; MMMM; XXXXX (koordynacja wzrokowo-ruchowa); nie rysuje jeszcze szlaczków typu: UUUUU;
- samodzielnie próbuje odwzorować niektóre drukowane litery lub cyfry, zachowując podobieństwo kształtu, może jeszcze mylić kierunek pisania.
- lateralizacja – przewaga czynnościowej, ruchowej jednej strony ciała nad drugą (przewaga ta dotyczy narządów parzystych: oka, ręki, nogi i ucha); u większości dzieci w wieku około 5 lat można już określić przewagę czynnościową; niektóre dzieci (dorośli również) mają tzw. lateralizację niejednorodną – żadna z półkul wyraźnie nie dominuje, dlatego możemy być np. lewooczni, praworęczni, obunożni i prawo uszni (dominacja ucha powoduje, że w określoną stronę zwracamy głowę w poszukiwaniu źródła dźwięku lub do określonego ucha przykładamy telefon komórkowy); lateralizacji nie zmienimy!
Rozwój poznawczy, myślenie:
- rozróżnia prawą i lewą stronę (jednak nadal myli);
- pisze kilka liter, swoje imię;
- rozpoznaje napis ze swoim imieniem, często rozpoznaje imiona kolegów;
- zaczyna się kształtować uwaga dowolna (np. uważne słuchanie dłuższego opowiadania);
- zaczyna się kształtować myślenie abstrakcyjne, słowno − pojęciowe oderwane od działania i oparte na wewnętrznych procesach umysłowych;
- interesuje się światem zewnętrznym, zadaje dużo pytań;
- samodzielnie organizuje złożone zabawy;
- potrafi składać obrazek z kilku części, układać puzzle z około 60 elementów oraz proste budowle według wzoru;
- potrafi znaleźć około 8–12 różnic między podobnymi obrazkami;
- słuchając czytany tekst - rozumie jego treść – ze złożonych struktur dźwiękowych potrafi wyodrębnić zdania i słowa;
- potrafi po ćwiczeniach wyodrębnić w zdaniu trzy, cztery słowa;
- potrafi po ćwiczeniach podzielić słowo na dwie, trzy sylaby;
- potrafi po ćwiczeniach złożyć (zsyntetyzować) dwie, trzy sylaby w słowo.
- potrafi po ćwiczeniach wyodrębnić (wyróżnić) w wyrazach pierwszą samogłoskę i spółgłoskę;
- odtwarza proste rytmy oraz porusza się w rytm prostych melodii;
- podaje słowa zaczynające się na daną głoskę;
- jeszcze nie potrafi jeszcze uogólniać, natomiast zna wiele pojęć ogólnych, ponieważ osoby dorosłe często stosują zamiennie pojęcia jednostkowe z ogólnymi (np. raz mówimy: wróbelek, a raz ptaszek; raz samochód, lalka, a raz zabawka), natomiast dzieci znają „zawartość” wielu pojęć (np. owoce to: banany, jabłka, śliwki, mandarynki);
- tworzy definicje w oparciu o wiedzę zebraną w spostrzeżeniach – dominują definicje „użytkowe” (np. stół – do jedzenia i do rysowania; krzesło – do siedzenia; krowa – daje mleko; samochód – do jeżdżenia; mamusia – do kochania, rodzi dzieci, gotuje, odprowadza do przedszkola);
- pięciolatka cechuje jeszcze myślenie asocjacyjne (skojarzeniowe) – informacje są ze sobą wiązane nie w sposób logiczny, ale na zasadzie kojarzenia (np. słońce – to takie, co świeci w dzień, jak jest pogoda i może oparzyć, a ja oparzyłam się żelazkiem, jak babcia prasowała żółtą sukienkę);
- zaczyna już wiązać przyczynę ze skutkiem (nie zawsze prawdziwie – nie może teraz padać deszcz, bo idziemy na spacer, a chmury sobie poczekają), zaczyna wnioskować, biorąc pod uwagę następstwo zdarzeń znanych mu sytuacji konkretnych;
- myślenie nie ma jeszcze charakteru logicznego – pięciolatek nie zawsze jeszcze odróżnia rzeczywistość od marzeń i wytworów wyobraźni – często przekonany jest, że to, co sobie wyobraził, zdarzyło się lub wydarzy się naprawdę;
- część pięciolatków przelicza zbiory do 5 elementów, wiele dzieci do 10 elementów; licząc, dotykają elementów, często przekraczają próg dziesiątkowy;
- potrafi ostatni liczebnik odnieść do wielkości zbioru (tu jest pięć klocków);
- potrafi na polecenie podać odpowiednią liczbę przedmiotów;
- potrafi na polecenie dodawać (dokładać) i odejmować (zabierać) elementy zbioru i podać wynik, licząc na konkretach (niektóre dzieci liczą już do 5 w pamięci, powyżej – na konkretach);
- rozumie polecenie i potrafi wskazać, gdzie jest więcej, a gdzie mniej elementów, rozumie pojęcie tyle samo.
Emocje i rozwój społeczny:
- pięciolatek jest ciekawy świata, często pyta, a pytania są pogłębione;
- jest pogodny, radosny, ufny – przeważają emocje pozytywne;
- bywa uparty – argumenty logiczne go nie przekonują (trzeba wówczas nieco poczekać i ponowić np. propozycję: jestem ciekawa, czy uda ci się zrobić…, zanim policzę do…);
- jest ciekawy swych możliwości – próbuje decydować sam o sobie;
- zachowanie staje się bardziej stonowane, ale nadal zmienne (labilne) – dość łatwo płacz przechodzi w śmiech i odwrotnie;
- spontaniczne, wyraziste – dziecko ciągle uczy się opanowania nad ekspresją emocji (może
- obrazić się i podrzeć rysunek itp.);
- można zauważyć kontrolowanie własnych emocji, panowanie nad nimi, większą równowagę emocjonalną;
- demonstruje pewność siebie, bywa zarozumiałe, lubi się popisywać;
- zaczyna się wstydzić (np. podczas przebierania);
- czasem krytykuje lub zawstydza inne dzieci;
- spokojnie rozstaje się z rodzicami (zaczyna opanowywać lęk separacyjny);
- nie obraża się tak często na rówieśników – zaczyna brać pod uwagę to, że lepiej bawić się z nimi;
- potrafi pokonywać trudności, jeżeli robi coś ciekawego, jeżeli trudności nie przekraczają zbytnio jego możliwości, a osoby dorosłe dodatkowo go zachęcają.
Rozwój społeczny:
- pięciolatek szuka rówieśników do zabawy, cierpi, gdy inne dzieci nie chcą się z nim bawić;
- dzieci bawią się jeszcze razem niezależnie od płci;
- maleje liczba skarg na rówieśników i liczba konfliktów – coraz częściej dzieci próbują same rozwiązywać problemy powstałe w czasie zabawy;
- znacznie rzadziej obraża się, złości, płacze, odchodzi od grupy;
- potrafi sam przeprosić rówieśnika bez ingerencji dorosłego;
- widoczne jest respektowanie norm społecznych i norm ustalanych w grupie – częste staje się stosowanie przyjętych form grzecznościowych (proszę, przepraszam, dziękuję, czy można…).
- rozwija się empatia – pięciolatek samodzielnie próbuje pomóc rówieśnikom, pocieszyć ich, przejmuje się ich uczuciami, ale jeszcze dokucza;
- zaczyna pełnić role w grupie: dyżuruje, pomaga przy roznoszeniu posiłków, sprząta zabawki itp.; zależy mu na opinii innych;
- w stosunku do osób obcych używa form grzecznościowych typu: proszę pani, proszę pana; proszę, niech pani da mi… itp., a nie: daj mi.
Uwaga i pamięć:
- uwaga jest zazwyczaj mimowolna (nagłe, silne i interesujące bodźce przyciągają uwagę);
- uwaga jest krótkotrwała – dziecko utrzymuje uwagę na zajęciach dydaktycznych około 10–15 minut, potem jest już zmęczone, rozprasza się (utrzymuje natomiast znacznie dłużej uwagę na zabawie i czynnościach je interesujących);
- uwaga jest przerzutna – dziecko przenosi uwagę z jednego bodźca na drugi, nie jest zdolne jeszcze do utrzymania uwagi na jednym obiekcie (wiąże się to z uwagą mimowolną);
- uwaga ma jeszcze mały zakres – dziecko nie potrafi ogarnąć uwagą więcej niż dwa, trzy obiekty;
- pięciolatek zapamiętuje głównie mimowolnie, ale powoli zaczyna zapamiętywać zgodnie z poleceniem osoby dorosłej;
- pamięć świeża wiąże się z odpowiednią liczbą powtórzeń – częściej powtarzane treści, informacje, wiersze, piosenki zapamiętywane są lepiej, dominuje pamięć mechaniczna;
- pięciolatek pamięta (przechowują) dłużej to, co wiąże się z jego przeżyciami – pamięć trwała zależy od wagi i znaczenia emocjonalnego przeżytych doświadczeń;
- pięciolaek ma jeszcze małą gotowość pamięci – długo przypomina sobie, szuka w pamięci żądanej informacji;
- dobra pamięć wzrokowa zależy od poziomu spostrzegania wzrokowego, dobra pamięć słuchowa – od spostrzegania słuchowego i od poziomu rozwoju mowy.
Mowa:
- pięciolatek prawidłowo wymawia już słowa, bardzo rzadko zdarzają się zniekształcenia;
- wypowiada się często zdaniami złożonymi;
- za pomocą zdań potrafi przedstawić przebieg zdarzenia, opisać swoje samopoczucie, wyjaśnić sytuację (jeszcze nie zawsze logicznie i zrozumiale co do jej przebiegu);
- opisuje obrazek za pomocą zdań;
- ma odpowiedni zasób słów – rozumie polecenia, pojęcia dotyczące sytuacji w przedszkolu, w domu, w grupie dzieci;
- oprócz pojęć jednostkowych używa w mowie podstawowych pojęć ogólnych typu: owoce, zwierzęta, budynki, zabawki, posiłki, ptaki;
- pyta o znaczenie nowych słów, chce je zrozumieć, powtarza, aby je utrwalić;
- w samodzielnej zabawie mówi do siebie, w czasie zabaw z rówieśnikami jest rozmowne;
- "bawi się” słowami – próbuje rymować;
- pięciolatek już nie zniekształca prostych słów przez zamianę kolejności głosek (zamiast korale – kolare), zamianę bądź opuszczanie głosek (zamiast wróbel – grubel, zamiast chce – ce).
Natalia Wawrzeniuk,
nauczyciel wychowania przedszkolnego
Literatura:
- „PSYCHOLOGIA DZIECKA” , Vasta R.,Haith M.M, Miller S.A
- „ROZWÓJ DZIECKA”, E.B Hurlock
- „PSYCHOLOGIA DZIECKA” H.R. Schaffer
- Materiały własne
